جستجوی پیشرفته
بازدید
143
آخرین بروزرسانی: 1399/12/02
 
کد سایت fa101931 کد بایگانی 118683 نمایه رعایت نشدن قاعده تطابق مذکر و مؤنث در آیه 56 سوره اعراف
طبقه بندی موضوعی صرف و نحو
خلاصه پرسش
چرا در آیه‌ی «إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِینَ»، انطباق در جنسیت رعایت نشده و به جای «قریبة»، واژه «قریب» با صیغه‌ی مذکر ذکر شده است؟
پرسش
در آیه‌ی «وَلاَ تُفْسِدُواْ فِی الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِینَ»، کلمه‌ی رَحْمَتَ در عربی مؤنث است و کلمه‌ی قَرِیبٌ باید شکل مؤنث داشته باشد(قریبه)؛ چرا این قاعده در این‌جا مراعات نشد؟
پاسخ اجمالی

بر اساس ادبیات عرب، در مواردی مانند «صفت و موصوف»، «فعل و فاعل»، «مبتدا و خبر» و «اسم و خبر نواسخ» لازم است که دو طرف ارتباط، از لحاظ جنسیت مشابه یکدیگر باشند، اما این قاعده هم، مانند برخی از دیگر قواعد عربی، استثنائاتی دارد که در کتب ادبیات عرب مورد بررسی قرار گرفته است.

با توجه به آنچه گفته شد، مشاهده می‌کنیم که در آیه‌ی «إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِینَ»،[1] واژه‌ی «رحمت» که اسم حروف مشبه بالفعل بوده و «قریب» که خبر آن است، از لحاظ جنسیت، با یکدیگر انطباق ندارند، و اولی مؤنث و دومی مذکر است. برای این مسئله علت‌های متعددی ذکر شده است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

  1. گفته شده است؛ در مصادر غیر میمی - که بر وزن فعول، افعل و فعیل هستند - رعایت این انطباق ضروری نیست، در این‌جا واژه‌ی «قریب» مصدر نبوده، بلکه صفت مشبهه است، اما چون بر وزن «فعیل» آمده؛ رعایت انطباق در تذکیر و تأنیث برای آن ضرورت ندارد.[2] البته اگر «فعیل» به معنای مفعول باشد، عدم تفاوت بین مذکر و مؤنث در آن به صورت مطرد و اگر به معنای فاعل باشد، به صورت غیر مطرد می‌آید.[3] نمونه دیگری از این عدم انطباق که در قرآن آمده، آیه‌ی «وَ ما یُدْریکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَریب‏»[4] است.
  2. از جهتی دیگر گفته می‌شود که در مصادر، مذکر و مؤنث بودن عامل آن جایز است و از این جهت که «رحمت» مصدر است، جایز است که «قریب» هم به صورت مذکر و هم به صورت مؤنث ذکر شود؛[5] همان‌گونه که در این شعر آمده:

«ان السماحة و المروءة ضمنا                            قبرا بمرو على الطریق الواضح».

که برای دو مصدر مؤنث، اما فعل مذکر آورده شده است.

  1. در صورتی که فاعل، مؤنث مجازی باشد، فعل یا شبه فعل را هم می‌توان به صورت مذکر و هم به صورت مؤنث آورد؛ از این‌رو هم جمله «طلع الشمس» صحیح است و هم «طلعت الشمس»؛ چرا که آفتاب واقعا دارای جنسیت مؤنث نیست؛ بلکه مؤنثی مجازی است. در عبارت «إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِینَ»، نیز واژه‌ی «رحمت» مؤنث مجازی بوده و کلمه «قریب» به عنوان شبه فعل، دارای ضمیری است که به رحمت برمی‌گردد؛ لذا هم می‌توان آن‌را به صورت مذکر و هم می‌توان به صورت مؤنث آورد.[6]
  2. یکی از قواعد زبان عربی این است که مضاف می‌تواند از مضاف‌الیه خود کسب تأنیث یا تذکیر کند، به شرطی که مضاف جزء مضاف‌الیه یا شبه جزء باشد و بدون این‌که در معنا خللی واقع شود، امکان حذف مضاف باشد. این استعمال در شعر عرب زیاد دیده شده است؛ از جمله این موارد «إنارة العقل مکسوف بطوع هوى» است.[7] در عبارت «رحمت الله» رحمت به عنوان یکی از اوصاف خدا در حکم جزئی از وجود مقدس او است؛ از این‌رو می‌توان گفت که رحمت، از کلمه الله کسب تذکیر کرده و به همین دلیل، واژه‌ی «قریب» به صورت مذکر آمده است.[8]
  3. برخی در توجیه این استعمال گفته‌‌اند که اصل جمله این‌گونه بوده است: «ان رحمة اللّه ذات مکان قریب من المحسنین» که بخش از آن، از جمله موصوف «قریب» که «مکان» است، حذف گردید، ولی صفت حذف نشد و در جمله ذکر شده است. از ابن سکیت نیز نقل شده است که واژه‌ی «قریب» هم برای مذکر و هم مؤنث و هم مفرد آن و هم جمع به کار می‌رود.
  4. از زجاج نقل شده است: به دلیل این‌که رحمت، غفران، عفو و انعام به یک معنا است، و واژه‌ی «رحمت»ی که در آیه‌ی مذکور آمده، بدین معنا است که انعام و ثواب خدا به محسنین نزدیک است، قریب به صورت مذکر آمده است.[9]
  5. فراء؛ نحوی مشهور، می‌گوید: علت این‌که «قریب» به صورت مذکر آمده، برای این است که آن «قریب»ی که به معنای قرابت است و آن «قریب»ی که به معنای قُرب است، از یکدیگر متمایز شوند.

 


[1]. اعراف، 56.

[2]. دقر، عبدالغنی، معجم النحو، ص 205، دمشق، چاپخانه محمد هاشم الکتبی، چاپ اول؛ حسینی طهرانی، هاشم، علوم العربیه، ج 2، ص 345، تهران، مفید، چاپ دوم، 1364ش.

[3]. صبان، محمد بن علی، حاشیة صبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، تحقیق، هنداوی، عبدالحمید، ج 1، ص 340، بیروت، المکتبة العصریة، چاپ اول.

[4]. شوری، 17.

[5]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 160، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق.

[6]. بابتی، غزیزه فوال، المعجم المفصل فی النحو العربی، ج 5، ص 65، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول.

[7]. ناظر الجیش، محمد بن یوسف، شرح التسهیل المسمی تمهید القواعد بشرح تسهیل الفوائد، ج 7، ص 3195 – 3196، مصر، دار السلام، چاپ اول.

[8]. ملاحویش آل غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، ج 1، ص  36، دمشق، مطبعة الترقی، چاپ اول، 1382ق.

[9]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج 4، ص 661، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    642319 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    470192 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    467592 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    425474 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    395215 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    393484 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    352773 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    339430 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    328594 Practical
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • آیا از آیات قرآن می‌توان امامت علی(ع) را اثبات کرد؟
    311050 امام علی ع
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل‌سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در کتب خودشان نقل شده، می‌باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت‌جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی متوسل نشود و چشم را به روی حقیقت نبندد.در قرآن ...