جستجوی پیشرفته
بازدید
31895
آخرین بروزرسانی: 1399/05/01
خلاصه پرسش
منظور از عرفان نظری و عرفان عملی چیست؟ و چه تفاوتی با هم دارند؟
پرسش
فرق عرفان نظری و عرفان عملی چیست؟
پاسخ اجمالی

برای عرفان عملی دو معنا مطرح است: یکی نفس(خود) سلوک و رفتار. و دیگری تعلیماتی که مشتمل بر شیوه‌ی سلوک است.

عرفان نظری گاهی در مقابل معنای اوّل قرار داده می‌شود، و گاهی در مقابل معنای دوم؛ یعنی عرفان نظری در پی بیان یافته‌های سالک است و یا در پی بیان مباحث هستی‌شناسی و انسان‌شناسی است.

پاسخ تفصیلی

برای تبیین عرفان نظری و عرفان عملی و فرق بین آن دو، در کلمات اهل فن تعبیرات مختلفی وجود دارد.

بیان اوّل

عرفان دارای دو جنبه است:

  1. جنبه‌ی اجتماعی(تصوف): در این جنبه عرفا به عنوان یک فرقه‌ی اجتماعی با مختصات مخصوص به خود مورد بررسی قرار می‌گیرند.[1]
  2. جنبه‌ی علمی و فرهنگی: و این خود بر دو قسم است:

الف) عملی، از این جنبه عرفان می‌خواهد انسان را تغییر دهد و خلاصه روابط و وظایف انسان را با خودش و جهان و خدا بیان کند.

ب) نظری، از این جنبه عرفان می‌خواهد هستی را تفسیر کند؛ یعنی تفسیر خدا و جهان و انسان.[2]

بیان دوم

مباحث ارشادی درباره‌ی انسان‌شناسی، انسان کامل، توحید، اسما و صفات حق و هستی‌شناسی همگی از مقوله‌ی عرفان نظری‌اند. و زهد و محبت، ریاضت، ذکر، احسان، عبادت و... از مقوله‌ی عرفان عملی.[3]

بیان سوم

در عرفان نظری عارف آنچه را که با دیده‌ی دل شهود کرده، با زبان عقل توضیح می‌دهد.[4]

بیان چهارم

صاحب کتاب عرفان نظری بعد از بیان این مطلب که اساسی‌ترین مسائل عرفان اسلامی (عناصر اصول اساسی عرفان) عبارت‌اند از: 1. وحدت، 2. شهود، 3. فنا، 4. ریاضت، 5. عشق، در فرق بین عرفان عملی و نظری می‌گوید: عرفان عملی عبارت است از: اجرای یک برنامه‌ی دقیق و پر مشقت جهت گذشتن از مراحل و منازل و رسیدن به مقامات و احوالی در راه دست‌یافتن به آگاهی عرفانی و نیل به توحید و فنا که از آن به طریقت تعبیر می‌شود. و عرفان نظری مجموعه‌ی تعبیرات عرفا از آگاهی‌ها و دریافت‌های شهودی خویش در باره‌ی حقیقت جهان و انسان است.[5]

بیان پنجم

تمهید القواعد بعد از بیان اشکالاتی که متوجه مبادی نظری ضرورت وجود انسان کامل است، اشکالاتی را که متوجه مبادی عرفان عملی - که برای وصول به مقام کون جامع توصیه می‌شود- است، مطرح می‌کند و می‌گوید: «اقول ما سبق من الاشکالات انما هی متعلقة بالقسم النظری من علومهم و هذه الایرادات متعلقة بالقسم العملی منها...».

آیت الله جوادی آملی در شرح این قسمت می‌گوید:

مراد از عرفان عملی در این‌جا آن دسته از تعلیمات و آموزش‌هایی است که مشتمل بر شیوه‌ی سلوک و آئین رفتار می‌باشند؛ و لذا مغایر با آن عرفان عملی است که متن سلوک و رفتار را  تشکیل می‌دهد و مقید به الفاظ و قضایا و مسائل و نظایر آنها نمی‌باشد.[6] وی می‌گوید در عرفان از مسئله و قضیه اثر و خبری نیست و سخن از مرحله است؛ یعنی عارف می‌کوشد تا با طی مراحل به عین الیقین برسد و عین الیقین غیر از آگاهی به واسطه‌ی مفهوم بوده، بلکه مشاهده‌ی متن واقع است.

آن‌کس که به وساطت مفهوم به درک واقع نائل می‌گردد، مانند کسی است که با مشاهده‌ی دود از بود آتش سخن می‌گوید، اما آن‌کس که مانند حارثة بن مالک موفق به رفع واسطه می‌شود، می‌تواند با عین الیقین، هنر مشاهده‌ی مستقیم آتش را کسب نماید:

خود هنر دان دیدن آتش عیان

نی گپ دلّ علی النار الدخان

و اما عرفان نظری که متکی بر مفهوم است به عنوان علم دارای مسئله و برهان است.[7]

با توجه به آنچه بیان شد، ظاهرا در این بیانات تهافت و تعارضی به چشم می‌خورد، ولی با دقت در مطالب مطرح شده معلوم می‌شود که سعه و ضیق مفهوم عرفان نظری بستگی به چگونگی معنایی دارد که ما از عرفان عملی در ذهن داریم.

برای عرفان عملی دو معنا مطرح گردید:

  1. نفس سلوک و رفتار،
  2. تعلیماتی که مشتمل بر شیوه‌ی سلوک است.

دو بیان اوّل ناظر به فرق عرفان نظری و عملی است. از این باب که عرفان نظری در مقابل معنای دوم قرار داده شد، و اما سه بیان اخیر عرفان نظری را در مقابل معنای اوّل گرفتند و طبق این تلقی دوم اشکالی ندارد که کل بحث اسفار اربعه و بیان مراحل سیر سلوک و قوس صعود و زهد و محبت و ریاضت و... در عرفان نظری مطرح گردد.


[1]. از این جهت به این فرقه صوفیه می‌گویند. در کتاب مبانی عرفان و تصوف، اثر قاسم انصاری، درس اول وجوهی برای تسمیه این فرقه به صوفیه بیان شده است.

[2]. مطهری، مرتضی، فقه و حقوق (مجموعه آثار)، ج 23، ص 28، قم، صدرا، چاپ اول، بی‌تا.

[3]. ناظم زاده قمی، علی آینه‌ی عرفان، ص 40 – 41.

[4]. فقه و حقوق (مجموعه آثار)، ج 23، ص 29-30.

[5]. یثربی، عرفان نظری، ص 38-53.

[6]. جوادی آملی، عبدالله، تحریر تمهید القواعد، ص 598-601.

[7]. همان، ص13و 158.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

  • حکم خرید و فروش کالاهایی که از منافع صهیونیسم حمایت می کنند چیست؟
    6442 تعامل با غیر مسلمانان و نهادهای غیر اسلامی
    حضرت امام خمینی (قدس سره) و دیگر مراجع عظام فرموده اند: بر آحاد مسلمین واجب است که از خرید و استفاده از کالاهایى که منفعت تولید و خرید آنها عائد صهیونیست‏ها که محارب با اسلام و مسلمین هستند، مى‏شود، اجتناب کنند. و نیز واجب است افراد از وارد کردن ...
  • مراد از طاغوت و طغیان در قرآن چیست؟
    8565 تفسیر
    «طاغوت» از مادّه «طغى» و «طغو» به معناى تجاوز و بالا رفتن از حدّ معروف، پسندیده و اعتدال است، راغب آن‌را تجاوز حدّ در گناه می‌داند.[1] برخی گفته‌اند طاغوت صیغه مبالغه است؛ مانند کلمه «ملکوت» و «جبروت» که مبالغه در مالکیت و جباریت است. ...
  • «رسیدن به خداوند، تنها از مسیر شب‌زنده‌داری پیموده خواهد شد». آیا این روایت از نظر سند و محتوا قابل پذیرش است؟
    1775 دستور العمل ها
    ابتدا باید گفت در قرآن کریم و نیز در بسیاری از روایات بر انجام نوافل و عبادات مستحب به ویژه عباداتی که همراه با شب‌زنده‌داری است، تأکید فراوانی شده است.[1] یکی از این توصیه‌ها در همان روایتی است که در متن پرسش بدان اشاره ...
  • آیا ازدواج موقت از نظر تعداد محدودیت دارد یا نامحدود است؟
    26124 بیشتر بدانیم
    دلایل از آیات و روایات در باب حلیت و صحت ازدواج موقت آن قدر زیاد است که هیچ کس نمی تواند آنها را انکار نماید و جعلی بودن را به آنها نسبت دهد، البته از مجموع روایات چنین به دست می آید که ازدواج موقت در مورد شخصی ...
  • راه صحیح انتخاب همسر چیست؟
    27032 دستور العمل ها
    خالق مهربان زن را برای مرد و مرد را برای زن آفریده است و رابطه بین آنان را در چارچوب ازدواج پیش بینی کرده است که از روی شناخت و دارای معیار ها و شرایط مورد نظر اسلام باشد. در آموزه های اسلامی ما معیار ها و شرایط متعددی برای ...
  • اصطلاح ام المؤمنین چگونه به وجود آمد؟
    10943 زندگی خصوصی
    ام المؤمنین اوّلین‌بار در زمان پیامبر اسلام(ص) با نازل شدن آیۀ 6 سورۀ احزاب دربارۀ همسران آن‌حضرت نسبت به مؤمنان اصطلاح شده است. این‌که زنان رسول خدا(ص) مادران امت‌اند، حکمی است شرعی و مخصوص آن‌حضرت. این حکم(تشبیه همسران پیامبر(ص) به مادران مؤمنان) تشبیه در بعضی از آثار مادری ...
  • آیا صحیح است که می‌گویند: ابوبکر پس از پنجاه نفر اسلام آورد؟
    4860 آنچه شیعه پاسخ گوی آن نیست
    آنچه در پرسش آمده بیش از اینکه در منابع شیعه وجود داشته باشد، در منابع اهل سنت نقل شده است: 1. از سعد بن أبی وقاص نقل شده است که ادعاى بعضى، مبنى بر این‌که او اولین مردى است که اسلام آورد، دروغ و کذب است؛ «و قال ...
  • آیا آیاتی از قرآن کریم در شأن طلحه و زبیر نازل شده است؟
    6200 تفسیر
    طلحه و زبیر از اولین مسلمانان و از مهاجران پیشتازی بودند که در ابتدای اسلام، عملکرد مثبت و چشم‌گیری داشتند. با این وجود، برخی نقاط ضعف در زمان پیامبر(ص) از آنان مشاهده شد، و بعد از پیامبر(ص) و در زمان خلافت امام علی(ع) عمل‌کردی کاملاً منفی داشتند که ...
  • تغییر جنسیت چیست و فقیهان اسلامی چه تعریفی از آن ارائه داده اند؟
    12094 احکام تغییر جنسیت
    هر چند در کتاب های لغت، «تغییر جنسیت» تعریف نشده است، ولی منظور از آن، هر گونه تبدیل و تحول در جنس نر، ماده و یا خنثی است، به گونه ای که وضعیت کنونی، با وضعیت گذشته متفاوت باشد.از نظر پزشکی، تغییر جنسیت، با «تغییر ژنتیکی» یا «تغییر کروموزوم ...
  • آیا اجاره کردن سند خانه برای اخذ وام، صحیح است؟
    999 اجاره و رهن
    اگر ارائه سند خانه‌ی شخصی دیگر، جهت گرفتن وام، خلاف مقررات نباشد، این کار اشکالی ندارد. البته برخی مراجع می‌گویند، در فرض سؤال، پرداخت اجرت در قالب عقد اجاره صحیح نیست،[1] بلکه اجرت می‌تواند در مقابل زحمتی مثل رفت و آمدهای صورت ...

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    929206 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    622114 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    551277 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    454039 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    444701 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    390981 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    386744 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    381039 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    339578 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    328807 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...