جستجوی پیشرفته
بازدید
17510
آخرین بروزرسانی: 1399/07/29
خلاصه پرسش
اولین مجتهد چه کسی بود و قبل از رسیدن به درجه‌ی اجتهاد از چه کسی تقلید می‌کرد؟
پرسش
اولین مجتهد چه کسی بود و قبل از رسیدن به درجه‌ی اجتهاد از چه کسی تقلید می‌کرد؟
پاسخ اجمالی

در مکتب اسلام اجتهاد یک موضوع مهم و با سابقه است. از دیدگاه شیعه، اجتهاد از عصر معصومین(ع) تا به امروز در میان اصحاب ایشان رواج داشته است و دست‌خوش تحولات فراوانی گردیده و پیش‌رفت‌های زیادی داشته است.

رسول اکرم(ص) برخی از صحابه؛ مانند مصعب بن عمیر و معاذ بن جبل را برای تبلیغ و تعلیم احکام دین، به سرزمین‌های اطراف می‌فرستاد.

آن‌حضرت می‌فرمود: «از افتای بدون علم خودداری کنید که لعن فرشتگان را به دنبال خواهد داشت». این امر نشانگر آن است که فتوا دادن از سوی مفتی و فقیه و تقلید و پیروی کردن از طرف مردم، در عصر پیامبر(ص) مطرح بود و رجوع به فقیه پس از رحلت آن‌حضرت نیز مانند گذشته، ادامه داشت تا آن‌که در دوران امام باقر و امام صادق(ع)، فزونی گرفت. فقیهان بی‌شماری در مکتب آن دو بزرگوار، تربیت و پرورش یافتند، که از آن جمله‌اند: ابوبصیر، یونس بن عبدالرحمان و ابان بن تغلب.

در دوره معصومین(ع) به دلیل دست‌رسی به امام  معصوم(ع) و محدود بودن مسائل مورد نیاز، مردم مسائل و مشکلات خود را از ایشان سؤال می‌کردند و در حقیقت قبل از این‌که مجتهدی به درجه‌ی اجتهاد رسیده باشد، همه‌ی از امام معصوم(ع) تقلید می‌کردند، ولی در همان زمان‌ها هم معصومین(ع) به بعضی از افراد عالم اذن اجتهاد و فتوا داده‌اند.

پاسخ تفصیلی

شیعه، «اجتهاد» به معناى استنباط احکام از نصوص و ظواهر کتاب و سنت را پذیرفته و این نوع اجتهاد از عصر معصومین(ع) در میان اصحاب ایشان رواج داشته است.

رسول اکرم(ص) برخی از صحابه را برای تبلیغ و تعلیم احکام دین، به سرزمین‌های اطراف می‌فرستاد. مصعب بن عمیر و معاذ بن جبل از نمونه‌های بارز آنان به شمار می‌آیند. آن‌حضرت می‌فرمود: «از افتای بدون علم خودداری کنید که لعن فرشتگان را به دنبال خواهد داشت».[1] این امر نشانگر آن است که فتوا دادن از سوی مفتی و فقیه و تقلید و پیروی کردن از طرف مردم، در عصر پیامبر(ص) مطرح بوده است و رجوع به فقیه پس از رحلت آن‌حضرت نیز مانند گذشته، ادامه داشت تا آن‌که در دوران امام باقر(ع) و امام صادق‌(ع)، فزونی گرفت. فقیهان بی‌شماری در مکتب آن دو بزرگوار، تربیت و پرورش یافتند[2] و به منظور احیا و تعلیم احکام، به شهرهای مختلف کوچ کردند و بسیاری از مردم شیفته و تشنه‌ی معارف و احکام الهی که در نقاط دور دست زندگی می‌کردند و دستشان از اهل‌بیت(ع) کوتاه بود، به سراغ آنان رفته و مسائل خود را از ایشان می‌پرسیدند و با واسطه از علم بی‌کران ائمه(ع) سیراب می‌گشتند. این همان «تقلید» است که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود:

  1. امام باقر(ع) به ابان بن تغلب می‌فرماید: «در مسجد مدینه بنشین و برای مردم فتوا بده؛ زیرا دوست دارم در میان شیعیانم کسانی همچون تو باشند».[3]
  2. معاذ بن مسلم، صحابى امام صادق(ع)، بدون آن‌که از سوى آن‌حضرت مأذون گردیده باشد، در مسجد جامع فتوا می‌داد، و چون خبر به امام رسید، او را تشویق و تأیید فرمود.[4]
  3. شعیب عقرقوقی می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: «گاهی ما می‌خواهیم سؤال و مشکل دینی خود را از کسی بپرسیم (و به شما به جهت دوری راه یا حالت تقیه و ... دست‌رسی نداریم)، شما بگویید به چه کسی رجوع کرده و سخن او را بپذیریم؟ حضرت در جواب فرمود: «علیکم بالاسدی یعنی ابا بصیر»؛ یعنی، شما می‌توانید به ابوبصیر مراجعه کنید.[5]
  4. حسن بن علی بن یقطین می‌گوید: به امام رضا(ع) عرض کردم: «من نمی‌توانم به جهت هر مشکل دینی که برایم پیش می‌آید، از شما سؤال کنم، پس آیا یونس بن عبدالرحمان ثقة و راست‌گو است و می‌توانم پاسخ نیازهای دینی خود را از او دریافت کنم؟ حضرت فرمود: آری».[6]
  5. حضرت مهدى(عج) در توقیع شریف و معروف خود به اسحاق بن یعقوب، به عنوان یک قاعده‌ی کلی، این چنین می‌نگارد:

«در پیشامدهایی که رخ می‌دهد، به راویان حدیث ما (فقها) مراجعه کنید که آنها حجت من بر شمایند و من حجت خدا بر ایشان هستم».[7]

بر اساس این توقیع و دیگر روایات، مسئله‌ی رجوع به فقیه در عصر غیبت کبرا، شکل دیگری به خود گرفت و دو راه «اجتهاد» و «تقلید» مصطلح به وجود آمد و فقیهان و مجتهدان جامع شرایط مسئولیت افتا و پاسخ‌گویی را به عهده گرفتند و خلأ و مشکل عدم دست‌رسی به امام معصوم(ع) را با حضور خود در عرصه‌ی اجتماع پر کردند. این امر تاکنون ادامه داشته و هم‌چنان خواهد داشت؛ چنان‌که شیخ طوسی می‌گوید: «من شیعه‌ی امامی(اثنی عشری) را از زمان حضرت على(ع) تاکنون(قرن پنجم هجری) این‌گونه یافتم که پیوسته سراغ فقیهان خود رفته و در احکام و عبادات خود، از آنان استفتا می‌کردند و بزرگان آنان نیز پاسخ و راه عمل به فتوا را به آنان نشان می‌دادند».[8]

بنابراین، اجتهاد گسترده‌ای که هم اکنون در حوزه‌های علمیه‌ی شیعه رواج دارد، سابقه‌ای دیرینه از زمان معصومین(ع) دارد. قبل از آن، مسائل مستقیما از امام معصوم(ع) سؤال می‌شد و ائمه(ع) در مقام تبین مسائل شرعى به عنوان امام، بیان اصول و قواعد کلى را وظیفه‌ی خود می‌دانستند و در پاسخ به سؤال اصحاب، چگونگى استنباط احکام فرعى از اصول کلى را آموزش می‌دادند.[9]

بنابر این، اولین مجتهد قبل از رسیدن به اجتهاد، از معصوم(ع) تقلید می‌کرد. در زمان‌های بعد گروهی از افراد تحصیل کرده و با استعداد با استفاده از گفتار و روایات ائمه(ع) به سؤالات شرعی مردم پاسخ می‌گفتند. این، شکل ابتدایی اجتهاد بود که به تدریج پیش‌رفت کرد و در مرحله‌ی بعد در زمان غیبت، علما با استفاده از روایات فراوان و به کار گرفتن اصول و قواعدی که از امام(ع) آموخته بودند، متوجه حکم شرعی می‌شدند؛ زیرا تمام مسائل مورد نیاز در روایات منعکس شده بود. در مراحل بعدی با پیش‌رفت علوم و گستردگی نیازها، مسائلی پیش می‌آمد که در روایات بیان نشده بود و مجتهدین آنها را از عمومات و اطلاقات آیات و روایات استفاده می‌کردند. به تدریج این تکامل بیشتر و بیشتر و اجتهاد روز به روز گسترده و مشکل‌تر گردید. و امروزه دامنه‌ی اجتهاد بسیار گسترده شده است.[10]


.[1] برقی، ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق، مصحح، محدث، جلال الدین، ج 1، ص 205،‏ قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، 1371ق؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 27، ص 20، باب عدم جواز القضاء و الافتاء بغیر علم، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، 1409ق.

.[2] برخی از مورخان می‌نویسند امام صادق(ع) چهار هزار شاگرد داشتند که از بلاد مختلف به حوزه‌ی درسی آن‌حضرت کوچ کرده بودند، ر.ک: اسد، حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج 1، ص 69. اما به نظر می‌رسد امام صادق(ع) تدریس به معنای امروزی(کلاسیک و سازمان یافته) نداشتند، امام در طول تاریخ زندگی خود احادیث و معارف اسلام را که برای مردم چه در جمع خصوصی و یا در مسجد و مجامع عمومی بیان می‌کردند، اصحاب و یاران خاص و یا افرادی عادی که حتی یک روایت از آن‌حضرت نقل کرده‌اند را شاگردان و راویان احادیث وی معرفی می‌کنند.

.[3] «اجلس فی مسجد المدینة و افت الناس فانی احب ان اری فی شیعتی مثلک»؛ نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة(رجال نجاشی)، ص 10، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ ششم، 1365ش.

[4]. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 27، ص 148، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، 1409ق.

[5]. «رُبَّمَا احْتَجْنَا أَنْ نَسْأَلَ عَنِ الشَّی‏ءِ فَمَنْ نَسْأَلُ قَالَ عَلَیکَ بِالْأَسَدِی یعْنِی أَبَا بَصِیر»؛ وسائل الشیعه، ج 27، ص 142.

.[6] «قُلْتُ لَا أَکَادُ أَصِلُ إِلَیکَ أَسْأَلُکَ عَنْ کُلِّ مَا أَحْتَاجُ إِلَیهِ مِنْ مَعَالِمِ دِینِی أَ فَیونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ثِقَةٌ آخُذُ عَنْهُ مَا أَحْتَاجُ إِلَیهِ مِنْ مَعَالِمِ دِینِی فَقَالَ نَعَمْ». همان، ص 147.

[7]. «... وَ أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِیهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِیثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِی عَلَیکُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّه »؛ همان، ص 140.

[8]. نک: شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، الاجتهاد و التقلید (العدَّة فی أصول الفقه)، محقق و مصحح: انصاری قمّی‌، محمد رضا، ص 730، چاپخانه ستاره، قم، چاپ اول، 1417ق.

[9]. مثلا، نک: شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج 1، ص 77 – 78، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1390ق: «عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِ سَامٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَثَرْتُ فَانْقَطَعَ ظُفُرِی فَجَعَلْت‏ عَلَى إِصْبَعِی مَرَارَةً فَکَیفَ أَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ قَالَ تَعْرِفُ هَذَا وَ أَشْبَاهَهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى‏ وَ ما جَعَلَ عَلَیکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ‏ امْسَحْ عَلَیهِ».

[10]. برای اطلاع بیشتر، ر. ک: به سلسله درس‌های خارج اصول استاد هادوی تهرانی. کتاب اول: فلسفه‌ی علم اصول فقه، دفتر اول: علم اصول از آغاز تا امروز، ص 22 – 38؛ «مبانی صدور فتوا»، 524؛ «تاریخچه فقه و فقاهت در شیعه»، 30242؛ «پیشینه ولایت فقیه»، 21.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    933892 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    630842 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    586326 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    457498 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    452877 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    403967 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    389769 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    385864 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    342639 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • نزدیکی با همسر از طریق مقعد در صورت رضایت او چه حکمی دارد؟
    335286 Laws and Jurisprudence
    مراجع محترم تقلیدی که فرموده اند : دخول در پشت (مقعد) «کراهت شدیده» دارد[1]، کراهت شدیده به این معنا است که چنین چیزی مورد پسند خداوند نیست و اگر آن را انجام ندهد بهتر است ولی گناهی برای انجام دهنده آن نوشته نمی شود. باید توجه داشت در مورد ...